Open deur

Laatst vertelde iemand mij dat een boom onder de grond even groot is als boven de grond en dat beide kanten om de beurt groeien. Het ene moment versterken de wortels zich en banen zich een pad door de donkere aarde. Het volgende moment groeit de boom naar boven, zichtbaar voor alles en iedereen in het volle licht. Ik vind het een mooi beeld. Het spiegelt hoe het bij ons werkt en geeft me het geruststellende gevoel dat het klopt wat er gebeurt.

Nu ik een aantal jaar als coach werkzaam ben kan ik zeggen dat de belangrijkste kennis die ik op mijn cliënten over kan brengen een open deur is. Het leven gaat met ups en downs. Net als bij een boom groeien wij twee kanten op. Steeds dieper de donkerte in om daarna nog mooier en rijker in het licht verder te kunnen groeien.

Ups en downs horen erbij. Dat spreekt voor zich. Toch zou ik je willen uitnodigen om eens stil te staan wat dat nu echt betekent en wat dat van jou vraagt. Hoe ziet dat er eigenlijk uit in de praktijk?

Een leven met ups en downs leven betekent heel concreet dat je bereid bent om alles wat zich aandient te ontvangen. Het betekent dat verdriet net zo welkom is als vreugde, pijn er net zo goed mag zijn als geluk en paniek op een zelfde manier wordt ontvangen als blijdschap. Er is geen verzet tegen welke emotie dan ook omdat je je diepgaand realiseert dat alle emoties zich aandienen met het doel om jou te doen groeien.

Het betekent niet dat je je minder laat raken. Oh nee! Verdriet, angst, paniek…ze blijven even scherp en pijnlijk. Maar zoals het groeien van de wortels van een boom een rijkere groei boven de grond mogelijk maken, zo zorgt het ruimte maken voor emoties die we liever niet voelen ook voor het intenser kunnen ervaren van geluk, vreugde en blijdschap.

Het leven gaat met ups en downs. Het is een open deur. De vraag is of jij bereid bent om over de drempel te stappen.

Het heeft ècht zin.

Ik bevind me in een periode van oogsten. De afgelopen weken sprak ik verschillende mensen met wie ik een aantal maanden geleden heb gewerkt. Zij gaven mij mooie ervaringen terug.

“Ik heb mijn eigen kracht ontdekt en durf erop te vertrouwen. Zelfs als ik het contact ermee even kwijt b

“Ik begrijp nu wat het betekent ‘zijn wie je bent’ ”.

“Je hebt gelijk! Als ik in vertrouwen leef komen er ineens allemaal onverwachte mooie dingen op mijn pad!”

Het is fijn om te horen. Het maakt me blij en sterkt me dat mijn werk zin heeft en betekenisvol is

Maar waarom deel ik dit met jullie?

Om te laten zien hoe geweldig het samenwerken met mij is? En je te vertellen dat je dat moet komen doen?

Nee. Nou ja…Natuurlijk ben ik trots op waar mijn cliënten en ik samen zijn gekomen. En natuurlijk hoop ik dat je nieuwsgierig wordt en zin krijgt om ook samen met mij aan de slag te gaan.

Maar meer nog dan dat wil ik je aanmoedigen om actie te ondernemen als je voelt dat er ruimte is voor persoonlijke groei. Ik wil je uitnodigen om het gevoel dat je concessies aan het doen bent héél serieus te nemen en te beslissen om daarmee op te houden.

Kies een manier die bij je past. Alleen, of met iemand waar je je fijn bij voelt.

Ik wens je de moed toe om deze stap te zetten en moedig je aan vanaf de zijlijn.

Intuïtie. Hoe je het kwijt kunt raken, terug kunt vinden en zuiver kunt gebruiken.

We hebben allemaal een prachtig instrument meegekregen waarmee we niet alleen onze eigen overlevingskansen kunnen vergroten, maar ook dat van anderen kunnen helpen groeien.

Intuïtie. Er wordt vaak gezegd dat we het contact ermee kwijt geraakt zijn. En hoewel het overduidelijk voor veel mensen lastig is geworden om hun intuïtie te gebruiken, zou ik die uitspraak iets willen nuanceren. We zijn het contact met onze intuïtie niet kwijt, we herkennen het alleen niet meer. Je voelt het wel, maar er gaat geen belletje rinkelen dat zegt “dit is intuïtie”.

Ieder mens wordt geboren met een zuiver gevoel van innerlijk weten. Het is gewoon één van de handige instrumenten die je als mens meekrijgt in het leven. Net als dat je voelt wanneer je naar de wc moet of het nodig is om iets te eten. Er wordt je iets aangegeven vanuit je lichaam en het helpt je om daar gehoor aan te geven. In de loop van het leven vertroebelt bij de meeste mensen het contact met dit instrument. Dat zal bij iedereen op een eigen, unieke manier verlopen. Bij mij ging dat zo.

Als kind was ik erg gevoelig, wat niet altijd even goed begrepen werd en soms zelfs afgekeurd. Ik leerde daardoor minder luisteren naar mijn gevoel en ontwikkelde een sociaal-wenselijke manier van omgaan met wat ik voelde. Het maakte me onzeker, waardoor ik een sterke behoefte ontwikkelde om ‘gelijk’ te hebben.

In mijn tienerjaren merkte ik dat mensen graag bij mij kwamen met hun problemen. Kennelijk was de manier waarop ik reageerde prettig voor hen. Ik denk dat ik mijn intuïtie toen nog redelijk zuiver kon gebruiken. Al snel ging echter de behoefte om ‘gelijk’ te hebben in de weg zitten. Mijn intuïtie vermengde zich met levenservaring en vertaalde zich steeds meer in het geven van adviezen waarvan ik vond dat mensen die op moesten volgen. Deden ze dat niet, dan deed dat iets met mijn gevoel van eigenwaarde.

In de jaren die volgden durfde ik mijn intuïtie steeds minder te gebruiken. Het bleef zich wel steeds heel duidelijk aandienen, maar als ik het gebruikte merkte ik dat ik een minder leuk mens werd. Er was een onprettige associatie ontstaan tussen het voelen van mijn intuïtie en gelijk willen hebben en dus ging ik mijn intuïtie maar liever uit de weg.

Gelukkig keerde het tij. Op het juiste moment vertelde de juiste persoon mij dat je je intuïtie altijd mag gebruiken, als je maar niet hecht aan jouw interpretatie van de betekenis ervan. Halleluja! Het kwartje viel direct. Natuurlijk mag ik mijn intuïtie gebruiken. Ik had het niet voor niets en het riep niet voor niets zo vaak om aandacht! Het is echter niet aan mij om te bepalen wat mijn intuïtieve ingeving voor een ander betekent. En het is al helemaal niet aan mij om een oordeel te hebben over wat een ander met mijn intuïtieve ingeving doet.

Natuurlijk heeft het wel even geduurd voordat ik weer in zuiver contact kon staan met mijn intuïtie en deze weer volop kon gaan gebruiken. Graag deel ik een aantal dingen die ik leerde onderweg, in de hoop dat ze je uitnodigen om je eigen intuïtie weer op te gaan zoeken.

• Wanneer je je intuïtie niet meer zo helder waar kunt nemen, kan je deze weer leren herkennen door regelmatig je blik naar binnen te richten en te voelen wat daar gebeurt. Als je dat wat je voelt steeds heel serieus neemt, geef je je lijf als het ware toestemming om meer van zich te laten horen. Je creëert daarmee ruimte waar je intuïtie in kan verschijnen.

• Intuïtie kan zich op verschillende manieren voordoen. Soms is het heel subtiel. Zo kan je bijvoorbeeld ineens een naar of juist heel fijn gevoel krijgen bij het ontmoeten van iemand, zonder dat je dat direct kunt plaatsen. Het kan ook juist heel helder tot je spreken. Het lijkt dan net alsof je direct het antwoord op een ingewikkeld vraagstuk voor je ziet. Dat kan zijn in een beeld, een herinnering of een soort onmiskenbare logica.

• Intuïtie vraagt om een volg-beweging. Wanneer je bijvoorbeeld een bepaald uitgesproken gevoel krijgt bij iemand en direct wil snappen waarom dat gebeurt, vermindert dat het contact met je intuïtie direct. Wil je de wijsheid van je intuïtie kunnen gebruiken vraagt dat om het willen ervaren van dat specifieke gevoel en het vertrouwen dat alles op een (niet door jou te bepalen moment) duidelijk zal worden.

• Het ontwikkelen van een zuiver contact met je intuïtie doe je door te experimenteren en bereid te zijn om te ontdekken dat je er soms net naast zat. Ontdekken dat het toch geen intuïtie was is even waardevol als ontdekken dat het dat wel was.

• Als je je intuïtie wil delen met iemand anders is het belangrijk om te weten of die ander dat wel wil. Soms is dat best lastig omdat een intuïtieve ingeving zo als “waarheid” aan kan voelen. In een situatie waarin je iemand waar je van houdt wil helpen, kan je daardoor per ongeluk opdringerig worden. Het is jammer als dat gebeurt omdat dat het hele effect van je intuïtie tenietdoet. De ander kan het dan niet meer ontvangen.

• Wanneer je besluit om je intuïtie in te zetten voor een ander, realiseer je dan dat je daarmee een cadeau weggeeft. Je geeft jouw intuïtieve ingeving aan de ander en deze is geheel vrij om ermee te doen wat hij of zij wil.

• Het delen van je intuïtie werkt wezenlijk anders dan het geven van een advies. Bij een advies vertel je de ander wat jij het beste vindt. Met het delen van je intuïtie creëer je ruimte om de waarheid van de ander zichtbaar te laten worden.

• Schrik niet als de ander kribbig reageert op jouw intuïtieve ingeving. Het is soms heel confronterend wanneer een diepe pijn geraakt wordt. Vertrouw er op dat jouw intuïtie geholpen heeft om die pijn zichtbaar te maken waardoor deze op kan gaan lossen.

Tot slot. Geef jezelf de tijd. Het opnieuw gaan herkennen van wat je lichaam je aangeeft en daarmee leren werken is een proces dat zich in kleine stapjes voltrekt. Als je het durft te volgen, wordt het contact met je intuïtie vanzelf steeds zuiverder.

Ik wens je een mooi proces bij het herontdekken van je innerlijke wijsheid.

“Het zal wel aan mij liggen”

Tijdens het afscheid gisteren bedankte een cliënt mij in tranen. “Ik ben zo blij dat ik bij jou heb kunnen leren dat ik niet aan mezelf hoef te twijfelen. Dat ik niet gek ben en dat ik op mijzelf kan vertrouwen”.

Het raakte me. Ik kan me nog levendig herinneren hoe het voelde om te denken dat ik het niet snapte. Als ik om me heen keek zag ik van alles gebeuren waarvan ik dacht: “Dat klopt toch niet?”. Ik voelde me erg alleen omdat ik schijnbaar de… enige was die er van opkeek. Om toch nog enige houvast te kunnen ervaren loste ik het op met de gedachte: “Het zal wel aan mij liggen. Ik snap kennelijk niet hoe het zit”.

Die oplossing bleek erg destructief. Het maakte dat ik me verloren voelde in een onveilige wereld. Waar kan ik me aan vasthouden als zelfs mijn eigen gevoelens en gedachten onbetrouwbaar zijn?

Als ik tegenwoordig om me heen kijk denk ik nog steeds vaak: “Dat klopt toch niet?”. Misschien nog wel vaker dan voorheen. Het grappige is dat het nu juist díe gedachte is die me houvast geeft. Ik weet ondertussen dat wat ik voel helemaal klopt voor mij. Ik heb ontdekt dat het ‘niet pluis’ gevoel me helpt om op de juiste weg te blijven en ik ben dankbaar dat dit zo helder tot mij spreekt.

Heel af en toe probeert de gedachte: “Ik zal wel gek zijn” mij nog wel eens te verleiden. Ik ervaar dan de schijnbare veiligheid die naar me lonkt, maar gelukkig ook direct weer de ontwrichtende werking van die gedachte.

Tot iedereen die zich hierin herkent wil ik graag zeggen: twijfel niet aan jezelf. Het ligt echt niet aan jou. Je bent niet gek. Je voelt heel goed aan hoe het zit, maar hebt nog niet ontdekt wat het precies betekent of hoe je ermee om kunt gaan. Ga dat uitzoeken, ga daarmee aan de slag, maar zoek je veiligheid alsjeblieft niet in het ter discussie stellen van jouw gevoel. Want dat klopt helemaal.

Zuiverheid geeft zekerheid

Zuiverheid leidt mij door het leven. Het geeft me richting, vertelt me wat me te doen staat en reflecteert, zonder er doekjes om te winden waar ik het contact ermee volledig kwijt ben geraakt.

Terugkijkend realiseer ik me hoe stuurloos mijn leven was zonder het contact met mijn eigen zuiverheid. Ik deed maar wat en had geen flauw idee of het klopte. Het maakte me richtingloos, stuurloos en ontzettend onzeker. De juistheid van de keuzes die ik maakte werd bepaald door de uitkomst en niet door de intentie waarmee ze gemaakt werden. Het voelde als een soort gokken. Veel te spannend en achteraf gezien vind ik het dan ook niet gek dat die spanning mij uiteindelijk teveel werd.

Gelukkig heb ik contact kunnen maken met de zuiverheid in mij. Het maakt me krachtig en geeft me zekerheid. Ik durf beslissingen te nemen en volledige verantwoordelijkheid te dragen voor de consequenties ervan. Hoe keuzes ook uitpakken, als de intentie zuiver was dan klopt de uitkomst altijd. Op deze manier in het leven staan is denk ik wat mensen “leven vanuit je hart” noemen. Ik ervaar dat het mijn leven lichter heeft gemaakt.

Het contact maken met de zuiverheid in jezelf is best spannend. Om te beginnen kan het leren herkennen ervan al een flinke uitdaging zijn. Vooral als je het contact met je gevoel kwijt bent geraakt. Het is dan goed om te weten dat je jouw zuiverheid altijd bij je draagt. Je voelt het misschien niet, maar het is er altijd. Het kan zijn dat het verstopt zit onder een hoop lagen ‘gedoe’, maar het staat altijd tot je beschikking.

De zoektocht naar zuiverheid vertaalde ik naar de cursus “Krachtig houvast”. In 4 ochtenden neem ik je mee naar jezelf, zodat je kunt gaan ervaren waar jij jouw zuiverheid kunt vinden. Je leert niet wat je anders moet doen om de problemen die je tegenkomt beter aan te kunnen. Je krijgt geen oplossingen voor de uitdagingen in je leven. Wat je leert is voelen wie jij bent en wat helemaal bij jou past. Je leert ook hoe je daarvoor kunt gaan staan en hoe je dat kunt blijven doen als het leven je uitdaagt.

Je bent van harte welkom!

Niets kan ik (nog) niet verdragen

Van alle emoties die er te voelen zijn heb ik de grootste moeite met leegte. ‘Het niets’, ‘de grote stilte’, ‘de leegheid’, het staarde me de afgelopen dagen dreigend aan. Liever heb ik grote paniek, enorm verdriet of dreigende angst. Tegenover overweldigende emoties staat een overweldigend vertrouwen in mij. Ik kan ze beiden gelijktijdig zonder problemen ervaren. Hoe anders is dat met leegte!

Terugkijkend zie ik nu dat het mij niet gelukt is om te kunnen zijn met ‘het niets’ dat zich aandiende. Nog voordat ik me er bewust van was ben ik het gaan vullen met verhalen die overweldigende emoties veroorzaakten. Beter hanteerbaar en een perfecte afleiding van ‘de grote leegte’.

Niet dat de verhalen niet klopten, hoor. Ze raakten echt wel een kern en er zit zeker iets in waar ik verder naar mag gaan kijken. Maar ze haakten niet echt ergens op aan. Ik voelde de emotie wel, maar net iets te oppervlakkig. Het raakte me wel, maar niet diep genoeg. Het waren niet de verhalen die om aandacht vroegen, zo bleek achteraf.

Wat ben ik blij dat ik dat kon ervaren! Voordat je het weet ben je zomaar weer in zo’n verhaal verdwaald en bepaalt dat ineens de richting van je leven. Nu ben ik in één klap uit het hele gedoe gestapt en kan ik weer verder.

Natuurlijk realiseer ik me dat ook deze realisatie een mooie uitvlucht is en dat ‘het grote niets’ nog steeds ergens op mij ligt te wachten. Maar vooruit. Deze neem ik even. In de wetenschap dat ik de volgende leegte die zich aandient dapperder en met een groter bewustzijn onder ogen zal durven komen.

Lagen van rust

Een paar weken geleden sloot ik een traject met een cliënt af. Toen wij elkaar halverwege vorig jaar ontmoetten vertelde ze me hoeveel last ze had van haar angst om te falen. In haar gezin, tijdens haar zoektocht naar een baan, in het contact met familie en vrienden en zelfs in het contact met zichzelf was zij voortdurend heel hard haar best aan het doen om maar geen fouten te maken. En ze was zo moe.

Ze wilde het wel anders doen, maar het lukte niet. Ze wilde wel loslaten en ontspannen maar ze durfde niet. En nu is alles anders.

De doorbraak vond plaats toen zij haar lijf de regie gaf. In een oefening waarin zij ruimte maakte voor haar emoties, zorgde haar lichaam uit zichzelf steeds voor momenten van rust. Eerst was er boosheid. En toen rust. Toen kwam er verdriet. En toen weer rust. Vervolgens angst. En weer rust. Haar lijf snapte allang wat er nodig was!

Door zich bewust te worden van haar innerlijke behoeften en deze heel serieus te nemen ontstond er ontspanning en ruimte om te zien wat er werkelijk aan de hand was.

Ze ontdekte waar de wortel lag van haar angst om te falen. De pijn en angst die hieraan vastkleefden konden oplossen doordat zij deze nu toe durfde te laten. Het heeft haar de mogelijkheid gegeven om momenten van falen vanuit rust te beoordelen en op een ontspannen manier te bepalen welke volgende stap zij moet zetten.

Ik blijf het zo indrukwekkend vinden om te zien wat er allemaal mogelijk is als je lichaam en geest samen laat werken. De kracht hiervan begint steeds meer tot me door te dringen en ik heb ontzettend veel zin om de mogelijkheden tot die samenwerking verder te gaan ontdekken.

Misschien wel samen met jou.

 

Over loslaten

Wie zich actief bezighoudt met persoonlijke of spirituele ontwikkeling komt het regelmatig tegen. Het advies om iets los te laten. Een goed bedoeld advies dat vaak tot frustratie leidt. Want hoe doe je dat dan, dat loslaten?

Loslaten kan je niet ‘doen’.
Het paradoxale is dat wanneer je heel hard je best gaat doen om iets los te laten, dat ‘iets’ steeds sterker aan je vastkleeft. Het werkt niet. Het willen loslaten en het niet willen hebben, werkt averechts.

Wat levert het je op?
Loslaten begint met het antwoord op de vraag: “wat levert het me op om er aan vast te houden”. Misschien is het in eerste instantie lastig om deze vraag te beantwoorden , omdat het zo onwaarschijnlijk lijkt dat het je iets positiefs op levert. Toch zal je ontdekken dat dat zo is want anders was je er allang niet meer mee bezig.

Natuurlijk laat je het niet los!
Als je hebt ontdekt wat het je oplevert dan weet je direct waarom je niet los kunt laten. Stel het levert je ‘verbondenheid’ op, dan staat loslaten dus gelijk aan het ervaren van ‘eenzaamheid’. Als dat gevoel heel pijnlijk voor je is, is het nogal logisch dat dat loslaten niet lukt!

Loslaten gaat vanzelf
De kunst is om aan de slag te gaan met het gevoel dat je liever niet voelt, in dit geval ‘eenzaamheid’. Zodra het je lukt om niet meer zo bang te zijn voor dat gevoel, verdwijnt daarmee de urgentie om het te vermijden. Gebeurt er dan iets wat je niet prettig vindt, dan ben je vrij om te zuiver te reageren. Er hoeft niets meer angstvallig in stand gehouden te worden en je zal merken dat ‘het loslaten’ zich, zonder dat jij er iets van gemerkt hebt als vanzelf heeft voltrokken.

Van paniek naar rust in een paar ademhalingen

Het gebeurt niet vaak meer, maar laatst raakte ik weer eens volledig overspoeld door mijn emoties. ‘Lichter leven’ zei me nog wel iets, maar ik kon me er weinig concreets meer bij voorstellen. Gewoon weg. Van het ene op het andere moment. Achteraf bleek dat inderdaad te kloppen. Of tenminste, het was natuurlijk niet weg, maar de weg ernaar toe was afgesloten.

Even niet voelen
Wie mij kent of weleens iets van mij leest weet dat ik een groot voorstander ben van voelen wat er te voelen valt. Dit moment was er echter typisch zo eentje waar dat even niet opgaat. Het was zaterdagochtend en ik stond langs de lijn van het veld waarop mijn kinderen een kwartier later een wedstijd zouden gaan voetballen. Iemand maakte een grapje. Best onschuldig eigenlijk, en toch knapte er iets in mij. Ik kon niet meer stoppen met huilen. Tijdens een wanhopig rondje lopen deed ik mijn uiterste best het hele voorval te relativeren en vervolgens mezelf, maar niets hielp. Verdriet bleef komen en ieder gedachte die ik kon denken bevestigde de noodzaak om dat op dat moment te uiten. Het was hopeloos.

Reddende oefening.
Plotseling herinnerde ik mij dat ik een oefening op zak had die wellicht zou kunnen helpen. Ik trok me terug in een verlaten dug-out en zette op hoop van zegen mijn laatste redmiddel in. Vijf minuten later stond ik op en wandelde richting het speelveld. Het lukte mij de wedstrijd in rust te bekijken, terwijl ik iemand en passant nog even vertelde hoe verdrietig ik me net had gevoeld. Ik was onder de indruk.

Wondermiddel?
Had ik een toverdrankje in handen waarmee “al uw problemen in één keer verdwijnen”? Nee, natuurlijk niet. De oefening die ik gebruikte heet hartcoherentie en daar is helemaal niets geheimzinnigs aan. Op het moment dat je lichaam gevaar ervaart raakt het automatisch in een vecht- of vlucht modus. Daar valt op bewust niveau helemaal niets aan te doen. En omdat je lichaam geen verschil kent tussen een leeuw en een grapje dat verkeerd valt, kan het zich op de meest onverwachte momenten ineens onhandelbaar gaan gedragen. Relativeren, iets anders willen doen, het heeft allemaal geen zin meer. Wat zin heeft is zorgen dat je lijf zich weer veilig voelt en dat is precies wat hartcoherentie doet.

Krachtig houvast
De komende tijd zal ik meer gaan delen over wat hartcoherentie allemaal voor je kan betekenen. En dat is veel. Op dit moment laat ik je graag weten dat ik bezig ben met de ontwikkeling van een cursus waarin ‘Leer lichter leven’ en hartcoherentie met elkaar verbonden worden. De inzichten van ‘Leer lichter leven’ kunnen pas echt helemaal tot bloei komen wanneer zij zich ontwikkelen vanuit een veilige basis. Hartcoherentie bied je een eenvoudige manier om die veilige basis te creëren en een krachtig houvast om deze in stand te kunnen houden.

Ben je geïnteresseerd in deze cursus en wil je graag meer informatie? Vul dan het formulier in op mijn site. www.samenmetdaphne.nl/krachtig-houvast Ik houd je graag op de hoogte van de ontwikkelingen.

De waarde van een crisis bepaal je zelf

“Ontvang kritiek als een cadeau en bedank de gever ervan.” Het is 1998 en ik bevind me in één van de vele cursussen, leergangen of workshops die ik als manager doorlopen heb. “Kritiek als cadeau…” hoor ik mijzelf sceptisch denken “dank je hoor, fijn cadeau”. Ik kan er niets mee op dat moment, maar merk in de jaren die volgen wel dat de zin blijft hangen. De belofte die er in zit oefent een soort magische aantrekkingskracht op me uit. Ik weet dat ik er iets mee moet, wil ik niet elke keer opnieuw weer helemaal omver geblazen worden als ik kritiek krijg.

In eerste instantie lukt het me om dankbaarheid te spelen. “Wat fijn dat je dit met me deelt” zeg ik, terwijl ik me ternauwernood staande houdt. Al snel merk ik dat ik met het uiten van mijn dankbaarheid een mooie verdediging in handen heb. Door net te doen alsof ik kritiek ontvang als cadeau haal ik als het ware de ander alle wapens uit handen en voel ik me sterk. Ik ben er dan nog lang niet, maar wel op weg!

In de loop der jaren realiseer ik me steeds verder dat ik het zelf ben die bij het ontvangen van kritiek bepaalt of het een wapen is of een cadeau. De gever heeft daarop nauwelijks tot geen invloed. Wanneer het me lukt om de inhoud van de boodschap tot me door te laten dringen, te voelen wat het met me doet en vervolgens te bepalen welke les ik er uit te leren heb, maak ik het zelf tot het waardevolste cadeau dat ik maar kan ontvangen: brandstof tot groei!

Datzelfde principe gaat op voor een crisis. Net als bij kritiek bepaal je de waarde van een crisis zelf. Zie je het als een afgang of iets wat je eigenlijk niet verdient, dan wordt het een wapen waartegen je je maar beter kunt verdedigen. Durf je het daarentegen te ontvangen en te onderzoeken, dan verandert het vrijwel direct in een cadeau waar je nog lang plezier van zult hebben.